ana_yazi

2007 yılı UNESCO tarafından Mevlana’nın 800. doğum yılı nedeniyle “Dünya Mevlana Yılı” ilan edildi ve Mevlevilik ile Sema kültürü de korunması gereken miras kapsamına alındı. Bulunduğu devrin kültür ve sanatını yansıtan Mevlevîhaneler  yüzyıllar boyunca bilim ve musikiyi kaynaştırarak Türk kültürüne büyük katkılarda bulunmuştur. Bu nedenle; 17.yy.da Bursa’da kurulan ve 20.yy.a kadar Bursa kültürüne hizmet eden Bursa Mevlevîhanesi günümüzde ayakta olmasa da mevlevîhaneler arasında önemli bir konuma sahiptir.

Bursa’da ilk Mevlevîhane’nin kuruluşu ile ilgili olarak kaynaklarda değişik bilgiler verilmekte ve Bursa Mevlevîhanesi’nden önce Bursa’da değişik yerlerde Mevlevîhane kurulduğu ifade edilmektedir.

Bursa Hüdavendîgar vilayeti 1310,1316 ile 1324 tarihli salnamelerine göre (Karahisar, Kütahya ve Eskişehir dahil ) 39 dergahıyla en fazla tekkeye sahipti. Bursa Mevlevîhanesi bu dergahların en büyüğü, en genişi ve teşkilatlısıydı. Arşiv kayıtlarına göre, günümüzde bütünüyle ortadan kalkmış olan II. Bursa Mevlevîhanesi’nden 100 yıl kadar önce Bursa’da bir başka mevlevîhane’nin kurulmuş olduğunu görmekteyiz. Bursa Kütüğü’ne göre, Bursa’da 1514’te bir Mevlevî zaviyesi mevcuttur.

Mevlevî dervişlerinin oturması amacıyla Hayreddin b.Garib tarafından Kaplıca (Çekirge) yolunda Demirhisar mevkiinde yaptırılmış olan bu zaviye, daha sonra Divani Mehmet Çelebi tarafından onartılıp genişletilmiştir. Şer’iyye sicillerindeki kayıtlarda belirtildiğine göre, Mustafa b. Ahmed 1519’da bu tekkenin postnişinîdir; ancak 1611’de tekke oturulamayacak kadar harap bir hale gelmiştir. Bu ilk mevlevîhaneden sonra kurulan 2.mevlevîhane Bursa şer’iyye sicillerindeki kayıtlara göre, H.1020/ M.28.07.1611 tarihinde Sultan 1.Ahmed , Pınarbaşı’nda Veziri mahallesinde bir Mevlevîhane yaptırılmasını emretmiştir. Mevlevîhane;  Cünûni Ahmed Dede tarafından yaptırılmış ve 1615 yılında Mevlevîhane tamamlanmıştır. Cünûni Ahmed Dede yaptırdığı mevlevîhanede 6 yıl postnişînlik ve mesnevîhanlık hizmeti verebilmiştir. H.1030/ M.1620’da vefat ettiğinde oraya gömülmüştür. 6. postnişîn Mehmed Şeyhi Arif Dede zamanında Semahane kapısının üzerindeki  ‘Şeyhî’ mahlaslı dedenin düşürdüğü “ Temme beytu’llah  sallû va’budû” tarihinden anlaşıldığı gibi H.1135/ M.1722-23 ‘te dergahın geçirdiği bir onarım tamamlanmıştır. 8.postnişîn Ataullah Dede zamanında, 25.10.1775’de, Mevlevîhane harap ve çökmek üzere olduğundan Cizyedarzade Hacı Hüseyin ve Hassa mimarı İsmail Halife taraflarından yapılan keşfe göre 1268 kuruş 85 akçe harcanarak türbenin üstü ve bitişiğindeki meydan odası, semahane döşemesi, derviş hücreleri ile matbahı tamir ettirilmiştir. Ataullah Dedenin oğlu Salih Dedenin zamanında da, Hüdavendîgar valisi ve Mevlevî muhibbi olan Nuri Paşa’nın gayretiyle H.1235/M.1820’de semahanenin son bulunduğu mevkide yeni bir semahane inşa edilip eski semahanenin yerine bir açık namazgâh yapılmıştır. Bu yeni semahanenin inşasına ait tahta üzerine kâğıt yapıştırma olarak hazırlanmış, talik hattıyla yazılmış üç levha kitabesi, semahane ve türbe levhaları yıpranmış vaziyette Bursa Murad Evi’nin deposunda bulunmaktadır. Salih Dede’nin Hicaz’da vefatı üzerine yerine vekâleten bırakılan aşçıbaşı Mehmed Dede 11.postnişîn olmuş ve onun zamanında, Mevlevîhane Sultan Abdülmecit tarafından H.1260/M.1844’te tamir ettirilip bazı ilaveler yaptırılmıştır. Hasan Taib Efendiye göre, padişahın Bursa’yı teşrifi sırasında Serasker Rıza Paşa’nın yardımıyla Türbe-i şerîf, dede hücreleri, şeyh dairesi ve harem dairesinin yapımı, 18 gün boyunca gece-gündüz çalışılarak tamamlanmıştır. Hünkâr dairesi denen bu kısım o tarihten sonra bir daha onarım görmemiştir. Nizameddin Dede’nin zamanında ise, H.1274/M.1257-58’de, matbah-ı şerîf, ismi-celâl hücresi(meydan-ı şerîf), türbe ve o taraftaki hücreler Süleyman Re’fet Paşa tarafından tamir ettirilmiştir.

1925 yılında mevlevîhanenin âyin günü sadece çarşamba olarak geçiyorsa da, vakfiyesinde haftada iki gün Mesnevî-i şerifin okunup açıklanması ve âyinin icrası şart koşulmuş ve hem Evliya hem de P.de Tournefort (1714’te) Mevlevîhane de âyinlerin çarşamba ve cuma günleri icra edildiğini yazmışlardır.

Bursa Mevlevîhanesi’nin yetiştirdiği mühim zatlar arasında; Galata Mevlevîhanesi’nin 12.postnişîni Gavsî Ahmed Dede (ö.1697), Beşiktaş, Galata ve Yenikapı Mevlevîhanelerinde postnişînlik yapmış olan Ahmed Naci Dede (ö.1708), Yenikapı Mevlevîhanesi’nin 8.şeyhî Pendarî Ahmed Dede (ö.1711) ve Mevlevî şairlerinden Der-viş Sahib ile Şeyhî Mehmed Dede bulunmaktadır.

Tekkeler lâğvedilince, selamlık dairesi askeri kışlaya dönüştürülüp harem dairesi şeyh ailesine bırakılmış, semahane mescit haline getirilip bir müddet burada son postnişîn Şemsüddin Dede imam-hatiplik yapmıştır. Ancak dedenin vefatından sonra semahane bazen depo, bazen karakol, bazen de saman yığınları dolu bir at ahırı olarak kullanılmıştır.

Konum:

Anadolu’nun en ünlü şehirlerinden biri olan eski Osmanlı başkenti Bursa, Marmara bölgesinde il merkezi olup eski adı Olympos mysios’tan sonra keşiş dağı olan 2,453 m. yüksekliğindeki Uludağ’ın kuzeybatı eteklerinde kurulmuştur. Bursa Mevlevîhanesi ise, doğu-batı doğrultusunda uzanan şehrin batısında yer alan İçkale surlarının güneydoğusunda, Pınarbaşı(eski Veziri) mahallesinde yer almaktaydı. Güneyinde şehrin en büyük mezarlığı olan Pınarbaşı Kabristanı, kuzeyinde dayandığı eski kale surları vardır.17.yy.da Evliya Çelebi Bursa Mevlevîhanesini şöyle tasvir etmiştir: “Pınarbaşı yolu üzerinde yetmiş seksen odalı sema meydanıyla,süslü,bağ ve bahçe ile bezenmiştir.” P.de Tournefort’un 1717’de yayımladığı gravürün sağ köşesindeki semahane-mescid, kırma çatılı, minareli, iki sıra pencereli, yan girişli ve üç kubbeli cemaat yeri olan bir cami şeklinde gösterilmiştir.

H.1278/M.1861-62 tarihli eski bir Bursa şehri haritasında, Pınarbaşı caddesi üzerindeki mevlevîhane’nin çeşitli binalarının konumu ve kuzeyde dayandığı kalenin çifte surlarıyla burçları görülmektedir. Doğu yönünde Üçkurnalara, batı yönünde Pınarbaşı’na doğru giden Pınarbaşı caddesinin kuzeyinde, Üçkurnalara daha yakın olan virajlı kısımda cadde üzerinde 85 m. boyunca uzanan ve Pınarbaşı Kabristanına bakan külliyenin semahane dışındaki bütün binaları yan yana dizilmişti. Bu kiremit çatılı, hımış dolgulu bağdadi binalar doğudan batıya doğru şöyle sıralanmaktaydı; önce moloz taşlı ihata duvarında matbah ve araba girişi, girişin hemen yanında tek katlı meydan-ı şerîf ve basık kemerli üç pencereli türbe kanadı, onun yanında mermer kitabeli cümle kapısı, sonra sırası ile tek katlı üç dede hücresi ve 55 m. uzunluğundaki sadece harem girişi olan iki katlı, çıkmalı selamlık ve harem kanadı, nihayet Pınarbaşı’na uzanan moloz taşlı ihata duvarı Pınarbaşı Caddesi üzerindeki cümle kapısı ve türbe ile derviş hücreleri arasındaki aralıktan geniş avluya girilince, cümle kapısının karşısında avlunun ortasında sekizgen planlı üzeri çardaklı bir şadırvan ve onun arkasında iki katlı büyük semahanenin, mihrabı çıkıntılı kıble cephesi ve kale duvarı kalıntısı görülmekteydi.

Avlunun güneydoğu köşesini sınırlayan ”L” planlı bir kanat yer alıyordu, bu kanadın güney kısmında, tek katlı türbe ve ona bitişik meydan-ı şerîf ve köşe hücreleri, doğu kısmında ise kilerli bodrum katlı çilekeş canlar odası ile matbah-ı şerîf bulunuyordu. Ana avlunun kuzeybatı sınırında önü sundurmalı sıra halinde tek katlı üç dede hücresi ile iki katlı selamlık dairesi, batı sınırında ise harem bahçesini selamlık bahçesinden ayıran kuzeyden batıya Pınarbaşı’na kadar devam eden duvar yer alıyordu. Ana avlunun kuzeybatısında büyük bir havuz, çiçekli gezinti yolları ve meyve ağaçları bulunuyordu. Harem bahçesini ana avludan ayıran duvarın doğusunda bir bağlantı kapısı ile matbahla haremin irtibatını sağlayan bir dönme dolap vardı.

ayirac

Mimari ve Süsleme:

Semahane:

Kareye yakın planlı müstakil semahane, hımış ve bağdadi tekniği ile inşa edilmiş, altı kapalı ve çıtalı tezyinatlı, köşeleri yuvarlatılmış geniş saçakları olan alaturka kiremit ile kaplı bir kırma çatı ile örtülmüştür. Su basman seviyesinde iki bantlı ahşap hatıl binanın etrafını çevirirdi. Kıble duvarının ortasında yarım daire planlı, tek katlı çıkıntılı, üstünde ‘S’ kıvrımlı motiflerle bezenmiş ferforje parmaklığı bulunan bir mihrab bulunuyordu. Mihrabın üstünde tek, iki yanında altlı-üstlü ikişer pencere yer alıyordu. Batı ve kuzey cephelerinin üst kat seviyesinde beşer pencere olup doğu cephesinde sadece küçük üç pencere vardı.

Semahanenin, basık ahşap kubbesini taşıyan 35 cm. çapında 16 yuvarlak ahşap sütunun sınırladığı 13 m. çapında ve iki kat yüksekliğinde dairevi bir sema meydanı vardı. Dıştan kırma çatının gizlediği 5,20 m. yüksekliğindeki basık ahşap kubbe, 16 dilime bölünüp ortasında hafifçe sarkık dairevi bir göbek vardı. Semahane 33 pencere ile aydınlatılıyordu.

Bursa Mevlevihane’sinin kare planlı ve dairevi sema meydanlı semahanesi müstesna bir örnek teşkil ettiğinden yok olması da bu yüzden çok üzücüdür.

Türbe, Meydan-ı Şerif ve Matbah-ı Şerif’i içeren Kanat:

Bu kanattaki tüm duvarların bağdadi, kanadın kırma çatılı ve alaturka kiremitle örtülü olduğu anlaşılmaktadır. Türbe ile ona bitişik meydan-ı şerif ve köşe hücreleri tek katlı olup önlerinde bu mekânların açıldığı beş ahşap direğin taşıdığı kiremit örtülü sundurma vardı.

Türbenin hepsi yalancı basık kemerli ve demir parmaklıklı olan sekiz penceresi vardı. Ampir üslubu hem pencerelerde hem de çift kanatlı giriş kapısında kendini gösteriyordu. Dikdörtgen planlı türbeye girilince batıdaki 1. set üzerinde iki sıra halinde dokuz, doğudaki ikinci set üzerinde üç sıra halinde altı olmak üzere 15 sanduka görülürdü.

Dede Hücreleri ve Selamlık ile Harem Dairelerinin İçeren Kanat:

Külliye’nin Pınarbaşı  caddesi üzerinde olan doğu dedegan hücreleri ile ihata duvarı arasında kalan 55 m. uzunluğunda iki katlı, çıkmalı, kiremit örtülü ahşap kanatın doğu yönünde yalı baskılı selamlık ve batı yönünde bağdadi harem kısmından meydana gelmekteydi. Yapının alt kısmında basık kemerli çift kanatlı giriş kapısı ve üç mazgal penceresi vardı. Üst kat çıkmaları eliböğründelere taşıtılmış ve çok sayıda dikdörtgen pencereler açılmıştır. Haremin sonunda, altında yanma bakır kazanı bulunan tek katlı, bacalı ve tek eğimli çatılı bir hamam yapısı ile bodrumda bir çamaşırhane yer alıyordu.

Ampir üslubunun özelliklerini taşıyan kanadın plan bakımından hem harem, hem de selamlık ünitesinde; özellikle alt katlarda dış sofalı plan tipinin hâkim olduğu gözlenmektedir. Orta kısım iki birimin arasındaki bağlantı (mabeyin odaları) ile karşılıklı bahçe ve sokak girişleri geçidine tahsis edilmiştir. Bu plan hamamı ile selamlık ve harem için ilginç, başarılı bir çözümdür.   

Zamanla bakımsızlıktan harap hale gelmiş olan Mevlevîhane’nin arsası üzerine ve üstelik tam semahanenin bulunduğu yerde 2,000 m3’lük büyük bir su deposu yapmak istediğini ve bunun hayati önem taşıdığını belirten Bursa Belediyesi aldığı izin ile 1953 yılında eski semahane sahasına sular idaresi tarafından bir yeraltı su deposu yapılmıştır. 1958’de türbenin yerine betonarme yeni bir türbede inşa edilmiştir. Bugün kilit altında tutulan bakımsız türbe ancak dışarıdan görülebilmektedir.

Bursa’da tarihi itibari ile önemli bir yeri olan Mevlevihane’nin elde bulunan plan, proje, fotoğraflar ve yazılı belgelerden yararlanıp, Yerkapı Surları ile bütünleştirilerek bir çalışma başlatılması ve Bursa’ya bu önemli yapının tekrar kazandırılması ki; 2007 “Dünya Mevlana Yılı” kapsamında Bursa Mevlevîhanesi için bir adım atılması çok anlamlı olacaktır. Böyle bir çalışma ile yapı geçmişte var olan mevlevîhane ve mevlevilik kültürünün yaşatıldığı bir merkez haline getirilerek hem Bursa’ya hem de Bursa kültürüne önemli bir eser kazandırılmış olacaktır.

ayirac

KAYNAKLAR:

1-Mustafa Kara, Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler, Bursa 2001
2-Mustafa Kara, “Bursa Mevlevîhanesi ve Ahmed Cünûni dede Vakfiyesi”, SÜ Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü II. Milletlerarası Osmanlı Devleti’nde Mevlevihaneler Kongresi, 14-15 Aralık 1993, Konya
3-Hasan Basri Öcalan, Bursa’da Tasavvuf Kültürü, Bursa 2000
4-“Gezginlerin Gözüyle Bursa Mevlevîhanesi”, II. Uluslar arası Mevlana, Mesnevi ve Mevlevihaneler Sempozyumu, 18-20 Aralık 2002, Manisa
5-Barihüda Tanrıkorur, Mevlevihane Mimari Özellikleri, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi, Doktora tezi, 2000
6-M. Safiyüddin Erhan, Özel Arşivi, Sözlü Bilgileri
7-Bursa Kütüğü

  i-4 i-3 i-2 i-1 instagram
canliyayin
b 1
salavatıseba
b-3
b-4
b-5
b-6
b-7
b-2
b-8
b-9
Welcome 200GBP Bonus at Bet365 here.